Longread: de literaire kwaliteiten van George R.R. Martin, Terry Pratchett, Frances Hardinge en Patrick Ness

/Longread: de literaire kwaliteiten van George R.R. Martin, Terry Pratchett, Frances Hardinge en Patrick Ness

Longread: de literaire kwaliteiten van George R.R. Martin, Terry Pratchett, Frances Hardinge en Patrick Ness

Een opinietekst van Mariska Reniers

De term literatuur wordt in Nederland op twee manieren gebruikt. Ten eerste als een manier om een tekst van hoge kwaliteit aan te duiden. Ten tweede wordt de term ook gebruikt als een categorie boeken in boekhandels, die niet per definitie deze hoge kwaliteit bieden. ‘Literatuur en romans’ staan vaak in één kast, zonder dat er onderscheid gemaakt wordt tussen literaire werken en niet-literaire werken. Dit geldt ook voor de online boekhandels. Zo benoemt Bol.com onder literatuur ook de categorieën historische romans, erotische romans en feelgoodromans. Zelfs de categorie literaire romans die onderscheiden wordt, bevat niet-literaire werken, zoals Vijftig tinten grijs en boeken van Santa Montefiore.

Wat is nu precies literaire kwaliteit?
Rene Wellek en Austin Warren benoemen in hun ‘Theory of Literature’ (1956) een aantal kenmerken van literaire teksten. De tekst is wat verouderd, maar wordt nog steeds veelvuldig geciteerd in wetenschappelijke artikelen. Bovendien lijken de kenmerken logisch en navolgbaar. Volgens Wellek en Warren is een literaire tekst een tekst waarin plezier en nut, inhoud en vorm, samen komen. De tekst is een esthetisch geheel waarin allerlei technieken en stijlfiguren zijn toegepast waardoor de aandacht naar de taal als taal toegetrokken wordt. De taal is referentieel en connotatief; het heeft meerdere betekenissen en relaties met andere teksten. De tekst wil iets van de lezer: zijn houding beïnvloeden, hem overtuigen of iets in hem veranderen.

Een literaire tekst zet de lezer aan het denken door middel van de combinatie van vorm en inhoud. Naar mijn mening kan dit ook het geval zijn bij fantasy. In de wereldliteratuur wordt verbeeldingsliteratuur wel degelijk als literair bestempeld, denk aan auteurs als Saramago, Orwell of Huxley. In het Nederlandse taalgebied worden voornamelijk realistische romans als literatuur gezien. De ‘echte fantasy’ blijft echter ook buiten het Nederlandse veld nog achterwege. Auteurs als Martin en Tolkien worden door fantasyliefhebbers en -kenners vaak gezien als literair, maar door literatuurwetenschappers nog niet altijd.

Literaire fantasy
A Song of Ice and Fire (George R.R. Marin, 1996) is een van de populairste fantasyseries van dit moment, alleen al door de populaire tv-serie Game of Thrones. Volgens Wellek en Warren wil een literair werk iets van of doet het iets met de lezer. A Song of Ice and Fire zet de lezer aan het denken. Moraliteit is erg belangrijk en er worden allerlei vragen opgeroepen, zoals of mensen een tweede kans verdienen. Een goed voorbeeld hiervan is het personage Jaimie Lannister: in het eerste boek lijkt hij harteloos, maar wanneer zijn motivatie naar boven komt, zetten zijn acties en gedachten je aan het denken, en lijkt hij minder zwart-wit, tot op het punt waar de lezer daadwerkelijk met hem sympathiseert. Een ander typisch kenmerk van literatuur is de ontdekking en verkenning van de menselijke psyche. Dit komt duidelijk terug in de serie. Martin brengt de innerlijke wereld van de personages scherp in beeld, soms zelf door middel van de literaire techniek stream of consciousness, zoals bij Catelyn Stark tijdens een fatale bruiloft.. De lezer ziet de personages groeien, ieder worstelend met zijn of haar eigen problemen, die dan wel (of niet) opgelost worden.

Terry Pratchett is een andere bekende fantasyauteur, die naar mijn mening literair te noemen is. Zijn serie Discworld doet voor fantasyliteratuur wat Cervantes’ Don Quichot voor ridderromans doet. De serie is zelfbewust en speelt met bekende conventies om zo een parodie te maken van het verbeeldingsgenre als geheel. Een voorbeeld is dat een (brandend) wiel altijd nog even doorrolt als een voertuig crasht ‘omdat dat nu eenmaal zo hoort’.
Hetzelfde doet hij met wetenschappelijke werken: de serie zit vol humoristische voetnoten die vaak nergens op slaan. Hiermee breekt hij conventies en parodieert hij wetenschappelijke werken.

Literaire fantasy voor Young Adults
Ook de opkomende categorie Young Adult bevat verbeeldingsliteratuur die als literair bestempeld kan worden. De auteur Patrick Ness kan naar mijn mening literair genoemd worden. Zijn boek More than this is sciencefiction met daarin bijzonder veel metafictie. De hoofdpersoon van het verhaal is Seth. In de proloog gaat hij dood, maar hij wordt vervolgens wakker in zijn oude huis in Londen. Is dit de hel? Is het een droom?  Continu vraagt Seth zich af waar hij nu eigenlijk is, en of dit geen verhaal is dat in zijn onderbewuste ontstaat. Hij zegt dingen als ‘als dit een verhaal is, dan zou er nu dit gebeuren’, en vaak gebeurt dat dan ook. Het boek benadrukt dat het een verhaal is dat je aan het lezen bent in plaats van je erin onder te dompelen. Ook dit boek gebruikt de literaire techniek stream of conciousness om de wanhoop en paniek van Seth te laten zien.

Een laatste voorbeeld dat ik wil aanhalen is The Lie Tree van Frances Hardinge. Dit boek gaat over een boom die groeit als je hem leugens voert en deze leugens vervolgens in de wereld verspreidt. Het verhaal heeft een breed scala aan onderwerpen zoals leugens en waarheid, familie en de rol van vrouwen in de samenleving. Op al deze vlakken is het verhaal kritisch en stelt het vragen, zoals wat leugens betekenen en wat ze kunnen aanrichten. Er worden zoveel leugens vertelt dat je door de bomen het bos niet meer kunt zien. Maar wat betekent dat dan? Omdat dit boek vragen oproept en kritisch is jegens de samenleving en dit brengt in de vorm van prachtige metaforen (zoals de boom), kun je ook dit boek zien als literatuur.

Hoewel Martin, Pratchett, Ness en Hardinge niet in de kast ‘literatuur en romans’ worden geplaatst, maar in de kasten ‘fantasy’ of ‘young adult’, wil dat niet zeggen dat de boeken niet als literatuur gezien kunnen worden. Zo zijn er nog talloze andere voorbeelden van literaire fantasy te bedenken. De term literatuur zou een maatstaf moeten aanduiden en niet alleen in verband worden gebracht met de categorie romans in boekhandels.

Bron: Wellek, Rene, en Austin Warren. Theory of literature. New York: Harcourt, Brace & World, 1956.

By | 2018-03-20T21:58:15+00:00 maart 6th, 2017|Fantasy, Sciencefiction, Stage|1 Comment

About the Author:

One Comment

  1. Jacqueline Potter 8 maart 2017 at 05:31 - Reply

    Helemaal mee eens. Leuk om te lezen

Leave A Comment